آب زرشک در یک پژوهش کوچک، به حفظ سطح چند پادتن خون پس از ورزش شدید کمک کرد. این یافته امیدوارکننده است، اما هنوز نشان نمی‌دهد که نوشیدن آن سرماخوردگی یا عفونت را کمتر می‌کند. برای مصرف روزمره، زرشک خوراکی را می‌توان به‌خاطر طعم ترش و تنوعی که به غذا می‌دهد انتخاب کرد؛ نیاز به نوشیدن مقدار زیاد یا خرید مکمل نیست.
پژوهش آب زرشک و سیستم ایمنی چه نتیجه‌ای داشت؟
در پژوهش منتشرشده در مجلهٔ علوم پزشکی رازی در سال ۲۰۱۹، سطح سه نوع پادتن خون پس از ورزش شدید در گروه آب زرشک از گروه دارونما بالاتر بود. پادتن یا آنتی‌بادی، پروتئینی است که در دفاع بدن نقش دارد. پژوهشگران پادتن‌های IgA، IgG و IgM و هورمون کورتیزول را اندازه گرفتند؛ کورتیزول پس از ورزش در گروه آب زرشک پایین‌تر بود.
این بررسی روی ۲۰ زن سالم و فعال ۱۹ تا ۲۶ ساله انجام شد. ده نفر روزانه ۲۵۰ میلی‌لیتر آب زرشکِ تهیه‌شده برای پژوهش و ده نفر نوشیدنی دارونما دریافت کردند. پس از دو هفته، شرکت‌کنندگان روی تردمیل تا حد خستگی شدید ورزش کردند و از آن‌ها نمونهٔ خون گرفته شد. جزئیات در گزارش اصلی پژوهش آب زرشک آمده است.
پژوهش تعداد ابتلا به سرماخوردگی، شدت عفونت یا روزهای بیماری را اندازه نگرفت. گروه کوچک و محدود به زنان جوان بود و خواب و عوامل روانی نیز کاملاً کنترل نشده بودند. بنابراین نتیجه، نشانه‌ای اولیه دربارهٔ پاسخ بدن به فشار ورزشی است؛ نه اثبات پیشگیری از بیماری در همهٔ افراد.
پادتن بیشتر با کمتر بیمارشدن چه فرقی دارد؟
برای سنجیدن اثر یک نوشیدنی بر پیشگیری از عفونت، باید ببینیم مصرف‌کنندگان در مقایسه با گروه دیگر واقعاً کمتر بیمار می‌شوند یا بیماری کوتاه‌تر و خفیف‌تری دارند. تغییر یک عدد آزمایشگاهی، به‌تنهایی به این پرسش پاسخ نمی‌دهد. برای مثال، در پژوهش بالا نمونه‌گیری پس از یک آزمون ورزشی انجام شد؛ این موقعیت با مواجههٔ روزمره با ویروس سرماخوردگی متفاوت است.
به‌همین دلیل، عبارت‌هایی مانند «تقویت ایمنی در دو هفته» یا «جلوگیری از عفونت با یک لیوان آب زرشک» فراتر از نتیجهٔ این پژوهش‌اند. عدد ۲۵۰ میلی‌لیتر نیز مقدار مصرف همان مطالعه است؛ غلظت نوشیدنی خانگی یا محصول فروشگاهی لزوماً با آن یکسان نیست و از آن، مقدار توصیه‌شده برای همه به دست نمی‌آید.
آنتی‌اکسیدان و کاهش التهاب چه نقشی دارند؟
ترکیبات گیاهی زرشک از علت‌های توجه پژوهشگران به آن هستند. بااین‌حال، فعالیت آنتی‌اکسیدانی، پایین‌آمدن نشانگر التهاب و کاهش ابتلا به عفونت، سه نتیجهٔ متفاوت‌اند. هرکدام باید با روش مناسب خودش بررسی شود. در مقالهٔ زرشک و التهاب، پژوهش‌های مربوط به نشانگرهای التهاب و بعضی علائم مفصلی جداگانه توضیح داده شده‌اند.
«ایمنی قوی‌تر» هم یک عدد ساده و همیشگی نیست. دستگاه ایمنی باید پاسخ متناسب بدهد؛ برای کسی که بیماری خودایمنی دارد یا داروی مهارکنندهٔ ایمنی مصرف می‌کند، انتخاب یک مکمل با شعار تحریک ایمنی به بررسی جداگانه نیاز دارد. هدف مصرف غذایی، داشتن برنامه‌ای متنوع و کافی است.
ویتامین C؛ به کل برنامهٔ غذایی نگاه کنیم
دریافت کافی ویتامین C و دیگر مواد مغذی برای کار طبیعی دستگاه ایمنی ضروری است. کمبود بعضی ویتامین‌ها و مواد معدنی می‌تواند این عملکرد را مختل کند. برای تأمین ویتامین C، انتخاب‌های شناخته‌شده‌ای مانند مرکبات، کیوی و فلفل دلمه‌ای وجود دارند؛ لازم نیست مسئولیت تأمین آن را به یک چاشنی بسپاریم.
مقدار ویتامین C را هم باید برای همان محصول سنجید. جدول مقالهٔ آب زرشک، برای نوشیدنی بررسی‌شده ۲ میلی‌گرم در ۱۰۰ گرم گزارش کرده است. این عدد دربارهٔ همهٔ زرشک‌ها نیست، اما نشان می‌دهد از نام «آب زرشک» نمی‌توان مقدار زیادی ویتامین C را نتیجه گرفت. عددهای میوهٔ تازه، میوهٔ خشک و نوشیدنی رقیق قابل جایگزینی با یکدیگر نیستند.
راهنمای مؤسسهٔ ملی سلامت دربارهٔ تغذیه و ایمنی بر تنوع غذایی و دریافت کافی مواد مغذی تأکید دارد. اگر کمبود مشخصی وجود داشته باشد، جبران آن اهمیت دارد؛ افزودن خودسرانهٔ مکمل به برنامهٔ فردی که کمبود ندارد، معمولاً راه مؤثری برای جلوگیری از عفونت نیست.
زرشک را چگونه در مصرف روزمره جا بدهیم؟
اگر طعم زرشک را دوست دارید، مصرف آن در یک وعدهٔ معمول راه ساده‌ای است: کمی زرشک کنار برنج و سبزیجات یا همراه یک غذای حبوباتی. طعم ترش آن به تنوع غذا کمک می‌کند. این کاربرد غذایی به مقدار درمانی یا دورهٔ مصرف برای ایمنی نیاز ندارد.
برای نوشیدنی، سه پرسش کاربردی‌تر از «چقدر غلیظ‌تر بهتر است؟» هستند: آیا شکر اضافه دارد؟ آیا ترشی آن را تحمل می‌کنید؟ آیا قرار است جای نوشیدنی دیگری را بگیرد یا فقط به برنامه اضافه شود؟ شربت شیرین زرشک با نوشیدنی بدون شکر یک انتخاب یکسان نیست. برای روش آماده‌سازی، راهنمای دمنوش زرشک را ببینید؛ روش‌ها و ترکیب‌های طعمی در آن توضیح داده شده‌اند.
| موقعیت شما | انتخاب کاربردی |
|---|---|
| طعم زرشک را در غذا دوست دارید | از میوهٔ خوراکی برای چاشنی‌دادن به یک وعدهٔ متنوع استفاده کنید. |
| آب زرشک آماده می‌خرید | ترکیبات و مقدار قند محصول را بررسی کنید؛ نام میوه مقدار شکر را مشخص نمی‌کند. |
| هدف شما تأمین ویتامین C است | میوه و سبزی متنوع را حفظ کنید؛ به مقدار نامشخص یک نوشیدنی تکیه نکنید. |
| به فکر عصاره یا بربرین هستید | پیش از خرید، هدف مصرف و داروهای فعلی را با داروساز بررسی کنید. |
میوهٔ خوراکی را با مکمل بربرین یکی ندانیم
بربرین ترکیبی گیاهی است که به شکل مکمل هم عرضه می‌شود. بخش گیاه و روش تهیه بر ترکیبات فرآورده اثر دارند. پژوهش مقایسه‌ای سال ۲۰۲۵ روی Berberis integerrima، بیشترین مقدار بربرین را در ریشه، به‌ویژه پوست ریشه، یافت؛ بنابراین مقدار ماده در ریشه، توصیف مناسبی برای میوه‌ای که به غذا اضافه می‌کنیم نیست. برای «قوی‌ترشدن» نوشیدنی، ریشه یا پوست گیاه به آن اضافه نکنید.
بربرین می‌تواند ناراحتی‌های گوارشی و تداخل دارویی ایجاد کند. افزایش سطح سیکلوسپورین در مصرف هم‌زمان گزارش شده و دربارهٔ تاکرولیموس هم تداخل مهم گزارش شده است؛ این موضوع برای مصرف‌کنندگان داروهای پیوند اهمیت ویژه دارد. مکمل بربرین در بارداری و شیردهی و برای نوزادان مناسب نیست. این هشدارها دربارهٔ بربرین‌اند؛ نباید آن‌ها را بدون تفکیک به مقدار معمول میوه در غذا تعمیم داد.
اگر برای بیماری خودایمنی، پیوند یا مشکل مزمن دیگری دارو مصرف می‌کنید، نام دقیق عصاره یا مکمل موردنظر را به پزشک یا داروساز بگویید. عبارت کلی «گیاهی است» اطلاعات کافی دربارهٔ تداخل نمی‌دهد. مقدار بیشتری از نوشیدنی هم راه جبران نگرانی دربارهٔ ضعف ایمنی نیست.
جمع‌بندی
پژوهش انسانیِ بررسی‌شده در این مطلب، تغییر پادتن‌های خون پس از ورزش شدید را نشان داد. برای پیشگیری از سرماخوردگی یا درمان عفونت، نتیجهٔ تأییدشده‌ای از این پژوهش به دست نمی‌آید. در مصرف روزمره، زرشک می‌تواند چاشنی یک غذای متنوع یا نوشیدنی متناسب با ذائقه باشد؛ مقدار شکر و شکل فرآورده را بشناسید و مکمل را تصمیمی جدا بدانید.
پرسش‌های پرتکرار
چنین اثری در پژوهش انسانیِ بررسی‌شده ثابت نشده است. پژوهش آب زرشک، پادتن‌های خون پس از ورزش شدید را سنجید و تعداد سرماخوردگی یا مدت بیماری را بررسی نکرد.
مقدار مؤثر و تأییدشده‌ای برای این هدف نداریم. مصرف ۲۵۰ میلی‌لیتر در پژوهش دو هفته‌ای، مربوط به یک نوشیدنی مشخص و گروه کوچکی از زنان فعال بود؛ این عدد نسخهٔ مصرف عمومی نیست.
مقدار آن به محصول و شیوهٔ آماده‌سازی بستگی دارد. نمی‌توان عدد مربوط به میوهٔ تازه یا یک نوشیدنی پژوهشی را برای همهٔ زرشک‌های خشک و دمنوش‌ها به کار برد. برای تأمین این ویتامین، میوه‌ها و سبزی‌های متنوع را در برنامه نگه دارید.
برای بهبود ایمنی، برتری هیچ‌کدام مشخص نشده است. در مصرف غذایی، طعم، مقدار شکر اضافه و سازگاری با معده معیارهای کاربردی‌تری هستند.
برای این هدف خودسرانه سراغ مکمل نروید. بربرین با میوهٔ خوراکی تفاوت دارد و می‌تواند با داروها، از جمله بعضی داروهای پیوند، تداخل مهم داشته باشد.
منابع
- Hooshmand Moghadam B et al. Evaluation of the effect of short-term barberry juice supplementation on humoral immune response in active girls following exhaustive exercise activity. Razi J Med Sci. 2019;26(2):39–49.
- NIH Office of Dietary Supplements. Dietary Supplements for Immune Function and Infectious Diseases. Consumer Fact Sheet.
- NIH Office of Dietary Supplements. Vitamin C. Health Professional Fact Sheet.
- Zhaleh N et al. A comparative study of alkaloid and phenolic compounds in different organs and tissues of Berberis integerrima. PLoS One. 2025;20(5):e0321255.
- NCCIH. In the News: Berberine.
- Memorial Sloan Kettering Cancer Center. Berberine: Warnings and Herb-Drug Interactions.
آیا این مطلب برای شما مفید بود؟
اشتباهی در این مطلب دیدید؟ گزارش خطا به‌صورت خصوصی
نظر شما درباره این مطلب چیست؟