زرشک ممکن است به کاهش فشار خون کمک کند؛ دو پژوهش ایرانی این اثر را با آب زرشک و پودر میوهٔ خشک بررسی کرده‌اند. نتیجهٔ جالب‌تر مربوط به افرادی است که داروی فشار مصرف می‌کردند: پس از دو ماه مصرف زرشک تیره، عدد بالای فشارشان کمتر شد. این یافته، استفاده از زرشک در کنار برنامهٔ مراقبت از فشار خون را امیدوارکننده می‌کند.
شکل مصرف هم اهمیت دارد. زرشک روی غذا، آب زرشک و دمنوش، مقدار و ترکیب یکسانی ندارند. زرشک خوراکی در غذا کاربردهای متنوعی دارد؛ اینجا موضوع مشخص‌تر است: پژوهش‌ها دربارهٔ فشار خون چه یافته‌اند و این یافته‌ها برای انتخاب نوشیدنی، مقدار مصرف و پیگیری فشار چه معنایی دارند؟
| پرسش رایج | نتیجهٔ کاربردی |
| زرشک فشار خون را پایین می‌آورد؟ | در بعضی پژوهش‌ها بله؛ احتمال اثر حمایتی وجود دارد. |
| آب زرشک یا زرشک خشک؟ | هر دو بررسی شده‌اند؛ برتری یکی روشن نیست. |
| برای پایین‌آوردن فوری فشار مناسب است؟ | نه؛ پژوهش‌های اصلی مصرف چند هفته‌ای را بررسی کرده‌اند. |
| ناشتا بهتر است؟ | برتری ناشتا برای فشار خون مشخص نشده است. |
| با نمک یا شکر مصرف شود؟ | بدون نمک و ترجیحاً بدون شکر اضافه. |
پژوهش‌ها دربارهٔ زرشک و فشار خون چه می‌گویند؟
زرشک خشک در کنار داروی فشار خون
مصرف زرشک خشکِ تیره در یک پژوهش سال ۲۰۲۲ به کاهش عدد بالای فشار خون کمک کرد. گروهی از پژوهشگران دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی و مرکز قلب شهید رجایی تهران این بررسی را انجام دادند. ۷۸ نفر آن را تا پایان ادامه دادند؛ همه فشار خون بالا داشتند و داروی خود را مصرف می‌کردند.
گروه زرشک، روزانه ۱۰ گرم پودر میوهٔ خشکِ بنفش‌تیره از گونهٔ Berberis integerrima را به مدت دو ماه دریافت کرد. پژوهشگران فشار را با دستگاهی سنجیدند که در طول شبانه‌روز چند بار اندازه‌گیری می‌کند. فشار سیستولی، یعنی همان عدد بالای دستگاه، در گروه زرشک کمتر از گروه مقایسه شد. مزیت این روش آن است که نتیجه به یک بار اندازه‌گیری در مطب وابسته نبود.
این پژوهش مستقیماً یک مادهٔ خوراکی را بررسی کرده است، نه صرفاً ترکیبی جداشده در آزمایشگاه. نتیجه برای نقش کمکی زرشک ارزشمند است. با این حال، چون شرکت‌کنندگان دارو هم می‌خوردند، کاربرد آن در کنار درمان بررسی شده است. مقدار ۱۰ گرم نیز مقدار همان پژوهش است، نه نسخهٔ روزانه برای همه.
آب زرشک در افراد مبتلا به دیابت
آب زرشک هم نتیجهٔ مثبتی داشته است. در پژوهشی که سال ۲۰۱۸ منتشر شد، پژوهشگران دانشگاه‌های علوم پزشکی بابل و شهید بهشتی، ۴۶ فرد مبتلا به دیابت نوع دو را وارد بررسی کردند؛ ۴۲ نفر آن را به پایان رساندند. گروه دریافت‌کنندهٔ نوشیدنی، هشت هفته روزانه ۲۰۰ میلی‌لیتر آب زرشک مصرف کرد.
در پایان، هر دو عدد فشار خون این گروه کاهش یافت. قند ناشتا و بعضی چربی‌های خون نیز بهتر شدند. این همراهی برای افراد مبتلا به دیابت مهم است، چون کنترل فشار، قند و چربی خون معمولاً هم‌زمان مطرح می‌شود. حجم ۲۰۰ میلی‌لیتر تقریباً یک لیوان کوچک است؛ اما غلظت آب زرشک پژوهش را نمی‌توان از روی حجم با هر نوشیدنی خانگی یکسان دانست.
گروه مقایسه نوشیدنی مشابهِ بدون زرشک دریافت نمی‌کرد؛ این موضوع قدرت مقایسه را محدود می‌کند. با وجود این، کاهش فشار، قند و بعضی چربی‌های خون در کنار هم، نتیجه‌ای کاربردی و امیدوارکننده است. در صورت همراهی کبد چرب، یافته‌های مربوط به اثر زرشک بر کبد موضوع جداگانه‌ای را روشن می‌کنند: تغییر آنزیم‌های کبدی و تفاوت آن با کم‌شدن چربی کبد.
چرا جمع‌بندی پژوهش‌ها یکسان نیست؟
مرورهای علمی تازه نیز نتیجهٔ واحدی ندارند. یک مرور در سال ۲۰۲۵، بررسی‌های مربوط به افراد مبتلا به دیابت نوع دو را کنار هم گذاشت. کاهش قابل‌اتکایی برای فشار خون در جمع‌بندی آن دیده نشد. مرور دیگری در همان سال، با دامنهٔ گسترده‌ترِ مشکلات سوخت‌وساز، کاهش فشار را گزارش کرد.
این اختلاف، ارزش یافته‌های مثبت را از بین نمی‌برد؛ نشان می‌دهد اثر زرشک هنوز برای گروه‌های مختلف به یک اندازه روشن نیست. گونهٔ گیاه، شکل فرآورده، فشار اولیه، داروهای همراه و مدت مصرف میان پژوهش‌ها فرق دارند. در زندگی روزمره، «ممکن است کمک کند» جمع‌بندی دقیق‌تری از «حتماً فشار را پایین می‌آورد» است.
زرشک قرمز، زرشک سیاه و دمنوش چه فرقی برای این موضوع دارند؟
پژوهش سال ۲۰۲۲ از زرشک بنفش‌تیرهٔ مشخصی استفاده کرد. این نکته به معنی اثبات برتری تمام زرشک‌های سیاه بازار نیست. «زرشک سیاه» و «زرشک کوهی» نام‌های رایج فروش‌اند و همیشه نام دقیق گونه را مشخص نمی‌کنند. تیره‌شدن زرشک قرمز بر اثر کهنگی یا نگهداری نامناسب نیز آن را به گونهٔ بررسی‌شده تبدیل نمی‌کند.
برای انتخاب خوراکی، نام روشن محصول و اطمینان از سالم‌بودن آن مهم‌تر از ادعای «قوی‌تر بودن» است. چند نکته در خرید به کارمان می‌آید:
- تیره‌بودن رنگ، به‌تنهایی گونهٔ زرشک یا اثر آن بر فشار را مشخص نمی‌کند.
- بوی کپک یا ترشیدگی غیرعادی، نشانهٔ مناسبی برای خرید نیست.
- میوهٔ ناشناخته‌ای که در طبیعت شبیه زرشک دیده‌ایم، گزینهٔ مناسبی برای مصرف خانگی نیست.
| شکل مصرف | آنچه در انتخاب مهم است |
| زرشک خشک | نوع میوه، سلامت دانه و مقدار واقعی مصرف. |
| آب زرشک | غلظت، نمک و شیرین‌کنندهٔ اضافه. |
| دمنوش زرشک | مقدار میوه و روش تهیه؛ شواهد مستقیم آن محدودتر است. |
| مکمل بربرین | فرآوردهٔ غلیظ؛ نیازمند بررسی داروهای هم‌زمان. |
دمنوش زرشک برای فشار خون مفید است؟
دمنوش زرشک می‌تواند یک انتخاب خوش‌طعم و بدون کافئین برای تنوع نوشیدنی باشد. ترکیبات محلول میوه وارد آب می‌شوند، اما دو پژوهش اصلی این مقاله آب زرشک و پودر میوه را بررسی کرده‌اند. برای خودِ دمنوش خانگی، مقدار اثر بر فشار روشن نیست. بنابراین انتخاب آن بیشتر بر پایهٔ طعم، نداشتن نمک و شکر اضافه و سازگاری با معده معنا دارد.
در روش تهیهٔ دمنوش زرشک مقدار مواد و مراحل دم‌کردن آمده است. برای مصرف روزمره، غلیظ‌ترکردن نوشیدنی ضرورت ندارد. اگر طعم ترش آزاردهنده است، رقیق‌کردن راه ساده‌تری از افزودن چند قاشق شکر است.
بربرین همان زرشک خوراکی نیست
بربرین ترکیبی گیاهی است که به شکل مکمل هم فروخته می‌شود. میوهٔ زرشک، علاوه بر مجموعه‌ای از ترکیبات گیاهی، آب و مواد غذایی دارد؛ قرص بربرین فرآورده‌ای غلیظ‌تر و متفاوت است. خرید مکمل با هدف گرفتن «اثر بیشتر زرشک» تصمیم جداگانه‌ای است و به بررسی داروهای مصرفی نیاز دارد. به‌خصوص اگر داروی روزانه داریم، نام و مقدار مکمل را پیش از شروع با داروساز در میان بگذاریم.
آب زرشک را چگونه برای مصرف روزمره آماده کنیم؟
نوشیدنی سادهٔ زرشک را می‌توان بدون نمک و شیرین‌کننده آماده کرد. برای یک فنجان، یک قاشق غذاخوری زرشک خوراکیِ پاک‌شده و حدود ۲۰۰ میلی‌لیتر آب داغ، نقطهٔ شروعی برای طعم است. این دستور یک نوشیدنی خانگی می‌دهد؛ مقدار درمانیِ فشار خون تعیین نمی‌کند.
زرشک را پاک کنیم و زیر آب بشوییم تا گردوغبار و ذرات جدا شوند.
میوه را در ظرف باز بریزیم و آب داغ را اضافه کنیم. سپس ظرف را بپوشانیم و حدود ۱۰ تا ۱۵ دقیقه فرصت بدهیم.
نوشیدنی را از صافی بگذرانیم. فشردن ملایم میوه با پشت قاشق، طعم ترش را بیشتر می‌کند.
اگر ترشی زیاد است، کمی آب اضافه کنیم. برای نسخهٔ خنک، پس از کم‌شدن حرارت آن را در یخچال بگذاریم.
برای طعم‌دادن می‌توانیم از یک برگ نعناع استفاده کنیم. ترکیب چند گیاه برای گرفتن اثر قوی‌تر بر فشار خون ضرورتی ندارد. نوشیدنی ساده کمک می‌کند طعم و میزان تحمل آن را بهتر بشناسیم. باقی‌مانده را در ظرف تمیز و دربسته، داخل یخچال نگه داریم و به‌جای تهیهٔ حجم زیاد، مقدار کم و تازه درست کنیم.
چرا نمک و شکر اضافه اهمیت دارند؟
نمک اضافه با هدف کنترل فشار خون سازگار نیست. بعضی دستورهای خانگی برای تعدیل ترشی، نمک پیشنهاد می‌کنند؛ بهتر است این کار را انجام ندهیم. ترشی نوشیدنی را می‌توان با آب بیشتر ملایم کرد. نام گیاه به‌تنهایی نوشیدنی شور را به انتخاب مناسبی برای فشار خون تبدیل نمی‌کند.
شکر، نبات و عسل هم قند اضافه وارد نوشیدنی می‌کنند. برای کسی که هم‌زمان دیابت، اضافه‌وزن یا چربی خون بالا دارد، این موضوع مهم‌تر است. مقدار کم عسل می‌تواند طعم را تغییر دهد، اما نوشیدنی را «بدون قند» نمی‌کند. نسخهٔ بدون شیرین‌کننده یا کم‌شیرین، انتخاب قابل‌کنترل‌تری است.
مثلاً اگر معمولاً کنار غذا نوشابه می‌خوریم، آب زرشک رقیق و بدون شکر می‌تواند جایگزینی خوش‌طعم باشد. اما اضافه‌کردن یک لیوان شربت زرشک شیرین به همان وعده، قند بیشتری وارد برنامه می‌کند. سود این انتخاب به چیزی که کنار می‌گذاریم هم بستگی دارد.
بهترین زمان و مقدار مصرف زرشک برای فشار خون
برای اثر بر فشار خون، برتری مصرف ناشتا، شب یا پس از غذا مشخص نشده است. پژوهش‌های اصلی مصرف منظم طی هشت هفته را بررسی کرده‌اند، نه اثر یک فنجان در یک ساعت خاص. اگر ترشی با معدهٔ خالی سوزش ایجاد می‌کند، همراه غذا یا پس از آن خوشایندتر است. نوشیدن پیش از خواب نیز برای کسی که رفلاکس دارد ممکن است مناسب نباشد.
دو مقدار پژوهشی، یعنی ۱۰ گرم پودر میوه و ۲۰۰ میلی‌لیتر آب زرشک، به دو بررسی متفاوت تعلق دارند. از آن‌ها نمی‌توان یک نسبت مشترک برای زرشک خشک، دمنوش و آب‌میوه به دست آورد. پیمانه‌های آشپزخانه هم برای وزن‌کردن دقیق مناسب نیستند؛ یک قاشق از میوهٔ درشت و یک قاشق از پودر وزن یکسانی ندارند.
برای استفادهٔ غذایی، راه ساده این است که زرشک را در مقدار دلخواهِ طعم به غذا اضافه کنیم؛ مثلاً روی برنج، در سالاد عدس یا کنار سبزیجات پخته. اگر هدف، مصرف روزانه و منظم برای کمک به کنترل فشار است، سابقهٔ فشار و داروها باید در انتخاب مقدار در نظر گرفته شوند. تغییر خودسرانهٔ دارو بر اساس شروع یک خوراکی، نتیجهٔ این پژوهش‌ها نیست.
آب زرشک فشار را فوری پایین می‌آورد؟
شواهد این مقاله دربارهٔ کاهش فوری فشار نیستند. نوشیدن آب زرشک پس از یک عدد بالا، روش مناسبی برای مدیریت وضعیت فوری محسوب نمی‌شود. بهتر است اندازه‌گیری را درست تکرار کنیم و بر اساس عدد و علائم تصمیم بگیریم. احساس سبک‌شدن یا خنک‌شدن پس از نوشیدن نیز میزان فشار خون را نشان نمی‌دهد.
از کجا بفهمیم فشار خون واقعاً تغییر کرده است؟
فشار خون در طول روز نوسان دارد. یک عدد پس از فعالیت، گفت‌وگو یا نگرانی، با عدد زمان استراحت قابل‌مقایسه نیست. برای ارزیابی هر تغییر غذایی، ثبت فشار در شرایط مشابه اطلاعات بیشتری از یک بار اندازه‌گیری می‌دهد. زمان مصرف دارو نیز کنار عدد ثبت شود.
راهنمای انجمن قلب آمریکا پیشنهاد می‌کند از دستگاه بازویی معتبر و کافِ متناسب با اندازهٔ بازو استفاده شود. پنج دقیقه آرام بنشینیم؛ پشت تکیه داشته باشد، پاها روی زمین و بازو روی سطحی در ارتفاع قلب باشد. کاف روی پوست قرار بگیرد و هنگام اندازه‌گیری حرف نزنیم. هر نوبت دو بار با فاصلهٔ یک دقیقه اندازه بگیریم و هر دو عدد را بنویسیم.
نمک غذا، خواب، فعالیت و دارو نیز بر فشار اثر دارند. اگر چند عادت را هم‌زمان تغییر داده‌ایم، پایین‌آمدن فشار را نمی‌توان فقط به زرشک نسبت داد. یادداشت سادهٔ عدد، ساعت و تغییرهای مهم به گفت‌وگو با پزشک کمک می‌کند. این ثبت برای تنظیم درمان مفید است؛ نه برای کم‌وزیادکردن خودسرانهٔ قرص.
افت فشار و مواردی که نیاز به توجه دارند
اگر فشارمان معمولاً پایین است یا پس از مصرف نوشیدنی دچار سرگیجه، سیاهی‌رفتن چشم یا ضعف غیرعادی می‌شویم، ادامهٔ مصرف با هدف کاهش فشار مناسب نیست. این علائم علت‌های مختلفی دارند؛ فشار را اندازه بگیریم و در صورت تکرار، پیگیری کنیم. افزودن نمک به آب زرشک راه مناسبی برای درمان این وضعیت نیست.
مصرف هم‌زمان داروی فشار و مقدار زیاد یا فرآوردهٔ غلیظ زرشک باید با برنامهٔ درمان هماهنگ باشد. در بارداری، شیردهی یا بیماری زمینه‌ای پیچیده نیز بهتر است مصرف درمانی را از مصرف معمول غذایی جدا کنیم و پیش از شروع عصاره یا مکمل، مشورت بگیریم. ترشی زیاد می‌تواند برای معدهٔ حساس آزاردهنده باشد؛ مقدار کمتر و رقیق‌تر معمولاً انتخاب خوشایندتری است.
اگر عدد بالای فشار بیش از ۱۸۰ یا عدد پایین بیش از ۱۲۰ است، یک دقیقه بعد دوباره اندازه بگیریم. تداوم چنین عددی نیاز به تماس فوری با خدمات پزشکی دارد. همراهی آن با درد قفسهٔ سینه، تنگی نفس، ضعف ناگهانی یا اختلال دید و گفتار، وضعیت اورژانسی است؛ منتظر اثر نوشیدنی نمانیم.
جمع‌بندی
زرشک برای فشار خون پشتوانهٔ پژوهشی امیدوارکننده‌ای دارد. در دو بررسی ایرانی، پودر میوهٔ تیره و آب زرشک به کاهش فشار کمک کردند؛ با این حال، جمع‌بندی پژوهش‌ها هنوز یکسان نیست. کاربرد روزمرهٔ مناسب، زرشک در غذا یا نوشیدنی بدون نمک و شکر اضافه، همراه با ثبت منظم فشار و ادامهٔ برنامهٔ درمان است. زمان ناشتا یا غلظت بیشتر، مزیت اثبات‌شده‌ای ندارد.
تجربهٔ مصرف زرشک در غذا یا نوشیدنی، همراه با توجه به طعم و تحمل معده، می‌تواند ایده‌های خوبی برای دیگر خوانندگان داشته باشد. کدام روش در خانهٔ ما خوش‌طعم‌تر است؟
پرسش‌های پرتکرار
آب زرشک در یک پژوهش هشت‌هفته‌ای روی افراد مبتلا به دیابت نوع دو، هر دو عدد فشار خون را کاهش داد. نتیجه امیدوارکننده است، اما اثر همهٔ نوشیدنی‌های خانگی و همهٔ افراد یکسان نیست. آب زرشک کم‌شکر می‌تواند یک انتخاب غذایی کمکی باشد.
زرشک بنفش‌تیرهٔ گونهٔ Berberis integerrima در یک پژوهش نتیجهٔ مثبتی داشت. این بررسی آن را مستقیماً با زرشک قرمز مقایسه نکرد. بنابراین برتری کلیِ زرشک سیاه بر قرمز برای فشار خون مشخص نیست؛ نام گونه و سلامت محصول اهمیت دارند.
برای اثر آب زرشک بر فشار خون، برتری مصرف ناشتا مشخص نشده است. اگر ترشی باعث سوزش معده می‌شود، همراه غذا یا پس از آن انتخاب راحت‌تری است. مصرف در ساعت خاص، جای پیگیری منظم فشار را نمی‌گیرد.
به مقدار مصرف و نوع دارو بستگی دارد. اگر قرار است دمنوش یا آب زرشک را هر روز و با هدف کاهش فشار مصرف کنیم، بهتر است پزشک یا داروساز از این تغییر خبر داشته باشد. مقدار داروی فشار بر اساس مصرف دمنوش تغییر نمی‌کند؛ تنظیم آن به اندازه‌گیری‌ها و نظر پزشک نیاز دارد.
آب زرشک نمکی، درمان مناسبی برای افت فشار نیست. سرگیجه یا ضعف نیاز به بررسی علت دارد و افزودن نمک می‌تواند برای بعضی افراد، از جمله مبتلایان به فشار خون بالا، نامناسب باشد. اگر پس از مصرف زرشک علائم ایجاد شده، مصرف را متوقف و فشار را بررسی کنیم.
خیر. فشار خون با دستگاه فشارسنج اندازه‌گیری می‌شود؛ «غلظت خون» معمولاً به بالا بودن بعضی اجزای خون در آزمایش اشاره دارد. نتیجهٔ پژوهش زرشک دربارهٔ فشار خون، به معنی درمان غلظت خون یا نیازنداشتن به آزمایش مربوط نیست.
منابع
- Emamat H et al. The effect of purple-black barberry (Berberis integerrima) on blood pressure in subjects with cardiovascular risk factors: a randomized controlled trial. Journal of Ethnopharmacology. 2022;289:115097. DOI 10.1016/j.jep.2022.115097.
- Lazavi F et al. The barberry juice effects on metabolic factors and oxidative stress in patients with type 2 diabetes: A randomized clinical trial. Complementary Therapies in Clinical Practice. 2018;31:170–174. DOI 10.1016/j.ctcp.2018.01.009.
- Musazadeh V et al. The Effect of Berberis (Vulgaris and Integerrima) on Cardiovascular Risk Factors in Patients With Type 2 Diabetes Mellitus: A Systematic Review, Meta-Analysis, and GRADE Assessment. Current Therapeutic Research. 2025;102:100788. DOI 10.1016/j.curtheres.2025.100788.
- Zhang X et al. The effect of barberry supplementation on components of metabolic syndrome: a grade assessment systematic review and meta-analysis of randomized controlled trials. Journal of Health, Population and Nutrition. 2025;44:313. DOI 10.1186/s41043-025-01067-y.
- American Heart Association. Home Blood Pressure Monitoring. Reviewed August 14, 2025.
- NCCIH. Berberine and Weight Loss: What You Need To Know. Safety and medicine interactions.
نظر شما درباره این مطلب چیست؟