هستهٔ خرما ممکن است به کنترل قند خون کمک کند. در دو پژوهش، مصرف پودر هسته به کاهش قند سه‌ماهه کمک کرد و در یکی از آن‌ها پاسخ بدن به انسولین هم بهتر شد. نتیجه‌ها امیدوارکننده‌اند؛ به‌ویژه برای شناخت نقش حمایتی این ماده در کنار برنامهٔ معمول کنترل قند.
چای هستهٔ خرما از هستهٔ برشته و آسیاب‌شده تهیه می‌شود و طعمش به قهوه نزدیک است. برای کسی که قند خونش را کنترل می‌کند، دو پرسش مهم وجود دارد: ترکیبات هسته چه کمکی می‌کنند و چه چیزی داخل فنجان می‌ریزیم؟ پژوهش‌ها برای پرسش اول سرنخ‌های امیدوارکننده‌ای دارند. برای پرسش دوم، انتخاب نوشیدنی ساده و توجه به شیرین‌کننده‌ها اهمیت زیادی دارد.
| پرسش | نتیجهٔ کاربردی |
| هسته خرما برای قند خون مفید است؟ | چند پژوهش، بهبود بعضی شاخص‌ها را گزارش کرده‌اند. |
| قند ناشتا هم پایین آمده است؟ | در یک پژوهش بله؛ در پژوهش ۲۰۲۴ تغییر روشنی نداشت. |
| نوشیدنی هسته خرما بررسی شده؟ | یک بررسی قدیمی و کوچک نتیجهٔ مثبت گزارش کرده است. |
| قوی‌ترین شواهد دربارهٔ چیست؟ | مصرف پودر خوراکی هسته در دو پژوهش کنترل‌شده. |
| برای فنجان روزانه چه چیزی مهم است؟ | ترکیب ساده، شکر کمتر و ادامهٔ پایش معمول قند خون. |
پژوهش‌های هسته خرما و قند خون چه می‌گویند؟
پژوهش ۲۰۲۴؛ قند سه‌ماهه بهتر شد
مصرف پودر هستهٔ خرما در پژوهشی که سال ۲۰۲۴ در مجلهٔ Nutrition & Diabetes منتشر شد، قند سه‌ماهه را کاهش داد. داده‌های ۴۳ فرد مبتلا به دیابت نوع دو بررسی شد. پژوهشگران مرتبط با دانشگاه علوم پزشکی تبریز، اثر مصرف روزانهٔ پنج گرم پودر را طی هشت هفته با یک پودر مقایسه سنجیدند. افراد داروهای معمول دیابت خود را ادامه دادند.
قند سه‌ماهه و شاخص مقاومت به انسولین در گروه هستهٔ خرما بهتر شدند. کاهش قند ناشتا در مقایسه با گروه دیگر روشن نبود. این نتیجه بیشتر از بهبود کنترل قند در طول زمان حمایت می‌کند.
میانگین کاهش قند سه‌ماهه در گروه هسته حدود ۰٫۳ واحد درصد بود. یعنی در مقیاس این آزمایش، تغییری مانند کاهش از ۷٫۵ به ۷٫۲ درصد؛ این عددها فقط برای روشن‌شدن اندازهٔ تغییرند. چنین بهبودی ملایم است و در این پژوهش کنار مصرف داروهای معمول اتفاق افتاد.
پژوهش شیراز؛ نتیجه در زنان دارای اضافه‌وزن
پژوهش دانشگاه علوم پزشکی شیراز نیز بهبود قند سه‌ماهه و قند ناشتا را گزارش کرد. مقاله در سال ۲۰۲۳ منتشر شد. از ۱۲۴ زن دارای اضافه‌وزن یا چاقی که وارد بررسی شدند، ۹۸ نفر دورهٔ دوازده‌هفته‌ای را کامل کردند. یک گروه کپسول حاوی پودر هستهٔ خرما و گروه دیگر کپسول مقایسه گرفت.
این زنان مبتلا به دیابت نبودند. میانگین کاهش قند سه‌ماهه در گروه هسته حدود ۰٫۴۵ واحد درصد و در گروه مقایسه حدود ۰٫۱۶ واحد درصد بود. قند ناشتا هم در گروه هسته بیشتر کاهش یافت. تفاوت وضعیت شرکت‌کنندگان با پژوهش قبلی مهم است: این نتیجه دربارهٔ زنان دارای اضافه‌وزن بود، نه همهٔ افراد مبتلا به دیابت.
وزن شرکت‌کنندگان در دو گروه تفاوت روشنی پیدا نکرد. بهبود قند خون در این پژوهش با کاهش وزن بیشتر همراه نبود؛ نکته‌ای که نشان می‌دهد تغییر قند می‌تواند از مسیرهایی غیر از لاغرشدن هم اتفاق بیفتد.
خود قهوهٔ هسته خرما هم بررسی شده است؟
بله. یک پژوهش کوچک در سال ۲۰۱۶، نوشیدنی هستهٔ خرما را در کنار درمان معمول دیابت بررسی کرد و بهبود بعضی شاخص‌های قند و مقاومت به انسولین را گزارش داد. کل بررسی ۵۵ نفر را دربر می‌گرفت که میان چند گروه، از جمله افراد دارای دیابت و مشکلات کلیوی، تقسیم شده بودند.
این بررسی مستقیماً به نوشیدنی مربوط است، اما افراد هر گروه کم بودند و گزارش پژوهش هم جزئیات کافی برای نتیجه‌گیری قوی ندارد. فعلاً دو پژوهش جدیدتر دربارهٔ پودر خوراکی، شواهد قابل‌اتکاتری ارائه می‌کنند. اندازهٔ اثر یک فنجان معمولی هنوز روشن نیست.
قند ناشتا و قند سه‌ماهه چه تفاوتی دارند؟
قند ناشتا، مقدار قند خون را در زمان نمونه‌گیری نشان می‌دهد. اما قند سه‌ماهه یا HbA1c، تصویری از میانگین قند خون طی حدود سه ماه گذشته می‌دهد. این دو آزمایش به یک پرسش یکسان جواب نمی‌دهند؛ به همین دلیل ممکن است یکی بهتر شود و دیگری تغییر زیادی نکند.
برای نمونه، قند صبحگاهی دو نفر می‌تواند نزدیک به هم باشد، اما یکی بعد از وعده‌ها افزایش بیشتری تجربه کند. قند سه‌ماهه می‌تواند بخشی از این تفاوتِ طولانی‌تر را نشان دهد. البته این آزمایش مشخص نمی‌کند جهش قند دقیقاً چه ساعت یا پس از کدام غذا رخ داده است.
برای بررسی یک عادت تازه، برنامهٔ سنجش معمولمان را حفظ کنیم و زمان مصرف نوشیدنی را هم ثبت کنیم. یک عدد پایین‌تر در یک روز، روند چند هفته را نشان نمی‌دهد. کنار هم گذاشتن اندازه‌گیری‌ها کمک می‌کند تغییر پایدار را از نوسان روزانه تشخیص دهیم.
- قند ناشتا برای شناخت وضعیت پیش از خوردن صبحانه مفید است.
- قند پس از غذا به شناخت پاسخ بدن به وعده کمک می‌کند.
- قند سه‌ماهه برای بررسی روند کلی کنترل قند به کار می‌آید.
مثلاً ممکن است قند صبحگاهی تغییر کمی داشته باشد، اما میانگین قند در طول روز پایین‌تر بیاید. به همین دلیل، نتیجهٔ یک نوشیدنی یا تغییر غذایی را بهتر است با همان شاخصی بسنجیم که در پژوهش بررسی شده است.
هسته خرما چگونه ممکن است به کنترل قند کمک کند؟
حساسیت بهتر به انسولین
انسولین به ورود قند از خون به سلول‌ها کمک می‌کند. وقتی سلول‌ها پاسخ ضعیف‌تری به انسولین می‌دهند، بدن برای انجام همان کار به انسولین بیشتری نیاز پیدا می‌کند. این وضعیت را مقاومت به انسولین می‌نامند.
کاهش شاخص مقاومت به انسولین در پژوهش جدید با این احتمال سازگار است که بدن قند را با انسولین کمتری مدیریت کند. این مسیر برای دیابت نوع دو اهمیت دارد؛ چون در این نوع دیابت، کم‌شدن حساسیت سلول‌ها به انسولین یکی از مشکلات اصلی است. مقدار انسولین به‌تنهایی کافی نیست و باید همراه قند خون تفسیر شود.
ترکیبات گیاهی و سلامت روده
هستهٔ خرما فیبر و ترکیبات فنولی دارد. ترکیبات فنولی موادی گیاهی‌اند که می‌توانند بر فعالیت آنزیم‌ها و مسیرهای اکسیداتیو بدن اثر بگذارند. پژوهش‌های آزمایشگاهی، اثر بعضی ترکیبات هسته را بر آنزیم‌های مرتبط با هضم کربوهیدرات بررسی کرده‌اند. این موضوع یکی از توضیح‌های احتمالیِ اثر بر قند خون است.
فیبر و ارتباط آن با میکروب‌های روده نیز مورد توجه پژوهشگران است. جزئیات هستهٔ خرما و سلامت گوارش به همین پرسش نزدیک می‌شود. برای تأمین فیبر روزانه، خود غذاهایی مانند سبزی، حبوبات و غلات کامل همچنان نقش اصلی دارند.
التهاب و فشار اکسیداتیو هم با اختلال‌های سوخت‌وساز ارتباط دارند. فشار اکسیداتیو زمانی ایجاد می‌شود که تعادل میان عوامل آسیب‌رسان و دفاع آنتی‌اکسیدانی بدن به هم بخورد. پژوهش‌های هستهٔ خرما و التهاب به شناخت اثر ترکیبات هسته بر این مسیرها کمک می‌کنند. احتمالاً چند سازوکار در کنار هم نقش دارند.
چای هسته خرما را برای مصرف روزمره چگونه آماده کنیم؟
از پودر خوراکیِ هستهٔ خرمای برشته و تمیز استفاده کنیم. حدود یک قاشق چای‌خوری پودر در یک فنجان آب داغ، نقطهٔ شروع مناسبی برای شناخت طعم نوشیدنی است. این مقدار، دستور تهیهٔ یک فنجان است و مقدار اختصاصیِ اثبات‌شده برای کاهش قند خون نیست.
- پودر را در قوری کوچک، لیوان دمنوش یا فرنچ‌پرس بریزیم.
- آب تازه‌جوش را اضافه کنیم و حدود ده دقیقه فرصت بدهیم دم بکشد.
- نوشیدنی را با صافی مناسب جدا کنیم؛ در فرنچ‌پرس، توری را آرام پایین ببریم.
- پیش از افزودن شیرین‌کننده، طعم ساده را امتحان کنیم.
هستهٔ خرما سفت است. برای آسیاب‌کردن آن باید ابزار مناسب داشته باشیم؛ آسیاب ضعیف خانگی ممکن است آسیب ببیند. پودر آمادهٔ خوراکی با تازگی و کیفیت مشخص، انتخاب عملی‌تری برای کسی است که ابزار مناسب ندارد. پودر باید خشک و بدون بوی کپک یا ماندگی باشد.
برای طعم، مقدار کمی هل می‌تواند عطر نوشیدنی را تغییر دهد. لازم نیست چند گیاه را هم‌زمان اضافه کنیم. ترکیب ساده کمک می‌کند هم ذائقه‌مان را بشناسیم و هم اگر ناراحتی گوارشی داشتیم، علت احتمالی را راحت‌تر پیدا کنیم.
شکر، عسل یا شیر؛ چه چیزی به فنجان اضافه می‌کنیم؟
عسل، شیرهٔ خرما، نبات و شکر همگی می‌توانند قند و کربوهیدرات نوشیدنی را بیشتر کنند. طبیعی‌بودن یک شیرین‌کننده، آن را از محاسبهٔ قند روزانه خارج نمی‌کند. برای کسی که چای هستهٔ خرما را با هدف کنترل قند انتخاب کرده، این بخش از ترکیب بسیار مهم است.
مثلاً اگر نوشیدنی ساده را کنار دو حبه قند و چند خرما می‌خوریم، این خوراکی‌ها هم قند دریافتی را بیشتر می‌کنند. جایگزین‌کردن نوشابه یا چای بسیار شیرین با نوشیدنی بدون شکر، دریافت قند را کاهش می‌دهد. این فایده حتی پیش از روشن‌شدن اندازهٔ اثر خود هسته هم کاربرد دارد.
| افزودنی | نکتهٔ مهم برای انتخاب |
| شکر، نبات یا قند | قند دریافتی را بیشتر می‌کند. |
| عسل یا شیرهٔ خرما | طبیعی است، اما همچنان قند دارد. |
| شیر بدون شکر افزوده | کربوهیدرات شیر و مقدار مصرف حساب می‌شود. |
| هل یا ادویهٔ کم‌مقدار | بدون افزودن شیرینی، عطر را تغییر می‌دهد. |
شیر هم انتخاب شخصیِ طعم است. در مقدار مصرف معمول، لازم نیست آن را ممنوع بدانیم؛ کافی است حجم و کربوهیدرات آن در برنامهٔ غذایی حساب شود. نوشیدنی‌های شیری آماده یا پودرهای فوری ممکن است شکر افزوده داشته باشند. ترکیب واقعی را بپرسیم، به‌ویژه وقتی محصول با نام کلی «قهوه خرما» فروخته می‌شود.
چه زمانی بنوشیم و فایده را چطور بسنجیم؟
برتری مصرف ناشتا یا زمان مشخصی از روز برای کاهش قند با چای هستهٔ خرما ثابت نشده است. ساعتی را انتخاب کنیم که با برنامهٔ غذا و راحتی معده سازگار باشد. اگر نوشیدنی ناشتا آزاردهنده است، مصرف پس از غذا منطقی‌تر است.
برای شناخت نتیجه، زمان مصرف، مواد اضافه‌شده و مقدار تقریبی را یادداشت کنیم. اگر طبق برنامهٔ درمانی قند خون را اندازه می‌گیریم، همان برنامه را ادامه دهیم. ورزش، خواب، بیماری، وعدهٔ غذایی و دارو هم قند خون را تغییر می‌دهند؛ ثبت این موارد به فهم روند کمک می‌کند.
یک مقایسهٔ روزمره: روزی که چای هستهٔ خرما می‌نوشیم و ناهار کم‌حجم‌تری می‌خوریم، قند پایین‌تر را نمی‌توان فقط به نوشیدنی نسبت داد. یادداشت کوتاهِ غذا و فعالیت، این تفاوت را روشن می‌کند. هدف، شناخت عادت مناسب است؛ نیازی نیست هر روز یک آزمایش تازه برای خودمان طراحی کنیم.
از احساس سبکی، انرژی یا تشنگی هم نمی‌توان عدد قند خون را حدس زد. این احساس‌ها می‌توانند اطلاعاتی دربارهٔ حال عمومی بدهند، اما جای سنجش را نمی‌گیرند. تغییر مقدار دارو فقط بر اساس برنامهٔ پزشک انجام می‌شود.
نکات مهم برای مصرف همراه داروی دیابت
اگر انسولین یا دارویی مانند گلی‌بنکلامید مصرف می‌کنیم، افت قند باید جدی گرفته شود. لرزش، عرق سرد، گرسنگی ناگهانی، تپش قلب یا گیجی می‌توانند از نشانه‌های آن باشند. این نکته به معنای اثبات افت قند با یک فنجان چای هستهٔ خرما نیست؛ اهمیتش در پایش یک عادت تازه کنار دارو است.
قند کمتر از ۷۰ میلی‌گرم در دسی‌لیتر پایین محسوب می‌شود. در صورت افت قند، طبق برنامهٔ رسیدگیِ توصیه‌شده عمل کنیم و از چای هستهٔ خرما برای برطرف‌کردن آن استفاده نکنیم. فرد هوشیار و قادر به بلع، معمولاً به قند سریع‌الجذب نیاز دارد؛ کاهش هوشیاری، تشنج یا ناتوانی در بلع، وضعیت اورژانسی است و نباید چیزی خوراکی به فرد داد.
برای دیابت نوع یک، دیابت بارداری و بیماری کلیوی، شواهد این مقاله برنامهٔ مصرف تعیین نمی‌کنند. پیش از مصرف منظم پودرهای غلیظ یا مکمل، ترکیب و مقدار را با پزشک یا داروساز بررسی کنیم. دل‌درد، تهوع یا واکنش حساسیتی پس از مصرف نیز دلیل توقف و بررسی است.
جمع‌بندی
هستهٔ خرما برای کنترل قند، شواهد اولیهٔ امیدوارکننده‌ای دارد. دو پژوهش کنترل‌شده با پودر خوراکی، بهبود قند سه‌ماهه را گزارش کرده‌اند؛ نتیجهٔ قند ناشتا در آن‌ها یکسان نبود. دربارهٔ نوشیدنی، یک بررسی کوچک قدیمی داریم و مقدار اثر چای معمولی هنوز روشن نیست. انتخاب عملی، فنجان ساده و بدون شکر افزوده در کنار برنامهٔ غذایی، دارو و پایش معمول است.
چای هستهٔ خرما را ساده می‌نوشیم یا با شیر و ادویه؟ نوشتن ترکیب و تجربهٔ طعم در دیدگاه‌ها می‌تواند برای انتخاب نوشیدنی به دیگران کمک کند.
پرسش‌های رایج دربارهٔ چای هسته خرما و قند خون
هستهٔ خرما در چند پژوهش بعضی شاخص‌های قند خون را بهتر کرده است. قوی‌ترین نتیجه‌های فعلی دربارهٔ پودر خوراکی‌اند و یک بررسی کوچک دربارهٔ نوشیدنی نیز نتیجهٔ مثبت داشته است. برای چای معمولی، اندازهٔ اثر روشن نیست؛ نوشیدنی ساده می‌تواند انتخابی در کنار برنامهٔ معمول کنترل قند باشد.
در پژوهش ۲۰۲۴ روی ۴۳ فرد مبتلا به دیابت نوع دو، مصرف پودر هستهٔ خرما طی هشت هفته به بهبود قند سه‌ماهه و مقاومت به انسولین کمک کرد. داروهای معمول ادامه داشتند. این یافته امیدوارکننده است، اما برای انتخاب مقدار مکمل باید شرایط فرد و داروها بررسی شوند.
برتری مصرف ناشتا برای کاهش قند خون مشخص نشده است. زمان مصرف را با برنامهٔ غذا و راحتی معده هماهنگ کنیم. اگر ناشتا ناراحتی ایجاد می‌کند، نوشیدن پس از غذا انتخاب مناسب‌تری است.
عسل همچنان قند دارد و مقدار آن باید در برنامهٔ غذایی حساب شود. برتری آن به‌عنوان افزودنیِ کنترل‌کنندهٔ قند در چای هستهٔ خرما ثابت نشده است. برای کم‌کردن قند نوشیدنی، ابتدا طعم ساده یا ترکیب کم‌مقدار با ادویه را امتحان کنیم.
در پژوهش‌های اصلی پودر هسته، نتیجه پس از هشت یا دوازده هفته بررسی شده است. این زمان‌ها برای همهٔ افراد، زمان شروع اثر نیستند. نتیجه را با پایش معمول و آزمایش در زمان توصیه‌شده بررسی کنیم، نه با انتظار کاهش فوری پس از یک فنجان.
برای چای معمولی، تداخل مشخص و اندازه‌گیری‌شده‌ای در این پژوهش‌ها تعیین نشده است. با مصرف انسولین یا داروهای دارای احتمال افت قند، شروع مصرف منظم یا فرآوردهٔ غلیظ بهتر است با پایش و هماهنگی داروساز همراه باشد. مقدار دارو را خودسرانه تغییر ندهیم.
پژوهش‌های اصلی هستهٔ خرما، دیابت بارداری را بررسی نکرده‌اند. مصرف منظم با هدف کاهش قند در بارداری باید با پزشک هماهنگ شود. برنامهٔ غذایی و سنجش قندِ مخصوص بارداری، مبنای تصمیم است.
منابع
- Mohamadizadeh M, Dehghan P, Azizi-Soleiman F, Maleki P. Effectiveness of date seed on glycemia and advanced glycation end-products in type 2 diabetes: a randomized placebo-controlled trial. Nutrition & Diabetes. 2024;14:37. doi:10.1038/s41387-024-00287-1.
- Hashemzadeh M, Shojaei-Zarghani S, Heidarian Miri H, Kazemi A. The effect of date seed powder supplementation on glycaemic markers and lipid profile in women with overweight and obesity: a randomised controlled trial. Int J Food Sci Technol. 2023;58(6):3032–3039. doi:10.1111/ijfs.16428.
- Gharib MA, Bakr EH, Baz SM. Hypoglycemic Efficacy of Date Kernels Coffee on Diabetic and Nephrodiabetic Patients. Life Science Journal. 2016;13(4):10–18. doi:10.7537/marslsj13041602. Author-shared full text.
- NIDDK. The A1C Test & Diabetes.
- CDC. Manage Blood Sugar.
- CDC. Treatment of Low Blood Sugar (Hypoglycemia).
نظر شما درباره این مطلب چیست؟